Helicobacter pylori to bakteria przystosowana do życia w wyjątkowo trudnym środowisku żołądka. Osiedla się pod warstwą śluzu pokrywającego błonę śluzową, gdzie kwaśne działanie soku żołądkowego jest słabsze niż w świetle żołądka. Wytwarza ureazę, czyli enzym, który pozwala jej miejscowo zmniejszać kwasowość otoczenia, a tym samym przetrwać w organizmie przez wiele lat. U wielu osób przez długi czas nie wywołuje zauważalnych dolegliwości, mimo że w błonie śluzowej żołądka rozwija się przewlekły stan zapalny.
Rozmieszczenie bakterii i wywołanego przez nią stanu zapalnego nie u każdej osoby wygląda tak samo. Gdy wydzielanie kwasu solnego jest zwiększone, zmiany często obejmują przede wszystkim odźwiernik, czyli miejsce przejścia żołądka do dwunastnicy. Przy zmniejszonym wydzielaniu kwasu stan zapalny może objąć trzon, a z czasem cały żołądek. Taki obraz zakażenia może wiązać się z zanikiem błony śluzowej, dalszym ograniczeniem produkcji kwasu oraz zwiększonym ryzykiem rozwoju wrzodów żołądka i zmian nowotworowych.
Do zakażenia dochodzi drogą pokarmową i przyjmuje się, że bakteria może przenosić się między ludźmi przez kontakt ze śliną, kałem albo wymiocinami osoby zakażonej, a przy tym możliwe jest również zakażenie przez zanieczyszczoną żywność, wodę bądź naczynia i sztućce. Do transmisji częściej dochodzi w bliskim kontakcie domowym, zatem zakażenie może występować u kilku członków rodziny.
Mogą występować między innymi:
ból, pieczenie lub dyskomfort w nadbrzuszu,
uczucie szybkiej sytości podczas posiłku,
nieprzyjemne uczucie pełności po jedzeniu,
nudności,
wymioty,
wzdęcia,
częste odbijanie,
zmniejszony apetyt,
okresowe nasilenie dolegliwości na czczo albo po posiłku,
anemia.
Objawy te nie są charakterystyczne wyłącznie dla zakażenia Helicobacter pylori. Mogą pojawiać się również w innych problemach przewodu pokarmowego. Z tego powodu zakażenia nie można potwierdzić ani wykluczyć wyłącznie na podstawie występujących dolegliwości i konieczne jest wykonanie odpowiedniej diagnostyki.
Długotrwała obecność Helicobacter pylori podtrzymuje przewlekły stan zapalny błony śluzowej żołądka. Z czasem może prowadzić do rozwoju choroby wrzodowej żołądka lub dwunastnicy, a także zwiększyć ryzyko krwawienia z przewodu pokarmowego.
Przewlekły stan zapalny może powodować stopniowe uszkodzenie i zanik błony śluzowej żołądka. Zakażenie wiąże się również ze zwiększonym ryzykiem rozwoju raka żołądka oraz chłoniaka żołądka typu MALT.
Nie należy zakładać, że u każdej zakażonej osoby rozwinie się choroba nowotworowa. Większość osób z zakażeniem nie zachoruje na raka żołądka. Związek między przewlekłym zakażeniem a rozwojem zmian nowotworowych jest jednak jednym z najważniejszych powodów, dla których potwierdzonego zakażenia nie powinno się pozostawiać bez leczenia.
Do przeżycia, wzrostu i namnażania się Helicobacter pylori potrzebuje żelaza, dlatego pozyskuje ten pierwiastek z organizmu gospodarza. W rezultacie zakażenie może przyczyniać się do niedoboru żelaza i anemii nie tylko poprzez krwawienie z uszkodzonej błony śluzowej żołądka lub dwunastnicy, lecz także poprzez wykorzystywanie żelaza przez bakterię.
Stan zapalny wywołany przez Helicobacter pylori może także zaburzać przyswajanie żelaza. Zakażenie warto brać pod uwagę zwłaszcza w przypadku nawracającego niedoboru żelaza lub niedokrwistości, których przyczyny nie udało się dotychczas wyjaśnić. Jeżeli występują zmęczenie, osłabienie, obniżone stężenie ferrytyny lub nieprawidłowa morfologia krwi, warto przeanalizować nie tylko dietę, lecz również stan przewodu pokarmowego.
Zakażenie Helicobacter pylori może również pośrednio negatywnie wpływać na stan mikrobioty jelitowej. Przewlekły stan zapalny, zmiany w wydzielaniu kwasu solnego oraz wpływ zakażenia na odpowiedź immunologiczną mogą zmieniać warunki panujące w przewodzie pokarmowym, a tym samym oddziaływać na skład i różnorodność mikroorganizmów zasiedlających jelita.
Do wykrywania aktywnego zakażenia wykorzystuje się metody nieinwazyjne oraz badania wykonywane podczas gastroskopii. Do najczęściej stosowanych metod diagnozowania Helicobacter pylori należą:
test oddechowy,
badanie antygenu H. pylori w kale,
badania krwi na obecność przeciwciał przeciwko H. pylori,
test ureazowy, badanie histopatologiczne lub inne badania materiału pobranego podczas gastroskopii.
Test oddechowy oraz oznaczenie antygenu w kale pozwalają wykryć aktywne zakażenie bez konieczności wykonywania gastroskopii. Badanie endoskopowe może być natomiast potrzebne między innymi wtedy, gdy występują objawy alarmowe, istnieje podejrzenie choroby wrzodowej albo konieczna jest bezpośrednia ocena błony śluzowej żołądka.
Badanie przeciwciał przeciwko Helicobacter pylori we krwi może świadczyć o kontakcie z bakterią, ale przeciwciała mogą utrzymywać się jeszcze długo po skutecznym leczeniu. Z tego powodu badanie serologiczne nie służy do potwierdzania skutecznej eradykacji.
Na wiarygodność testów mogą wpływać między innymi inhibitory pompy protonowej, antybiotyki oraz preparaty bizmutu oraz metodyka badania (dla przykładu istnieje kilka metodyk analizy antygenu w kale). Inhibitory pompy protonowej zazwyczaj należy odstawić na 2 tygodnie, a antybiotyki i preparaty bizmutu na 4 tygodnie przed planowanym badaniem. Do badania trzeba również przygotować się zgodnie z instrukcją otrzymaną w placówce, w której będzie ono wykonywane.
Leczenie mające na celu usunięcie bakterii nazywane jest eradykacją. Najczęściej obejmuje połączenie kilku leków: dwóch lub więcej antybiotyków, preparatu ograniczającego wydzielanie kwasu żołądkowego, a w niektórych schematach również bizmutu.
Schemat terapii dobierany jest z uwzględnieniem między innymi wcześniejszych prób eradykacji, stosowanych dotychczas antybiotyków, alergii, możliwych interakcji z innymi lekami oraz narastającej oporności bakterii.
Bardzo ważne jest przyjmowanie wszystkich preparatów zgodnie z zaleconym schematem oraz dokończenie całej terapii. Pomijanie dawek, samodzielne zmniejszanie ich liczby lub zbyt wczesne przerwanie leczenia może obniżyć jego skuteczność i sprzyjać rozwojowi oporności bakterii.
Ustąpienie bólu, nudności lub pieczenia nie potwierdza, że bakteria została usunięta. Z tego powodu po zakończeniu leczenia należy wykonać badanie sprawdzające skuteczność eradykacji. Wykorzystuje się do tego mocznikowy test oddechowy, badanie antygenu w kale lub, w uzasadnionych sytuacjach, materiał pobrany podczas gastroskopii.
Badanie kontrolne powinno zostać wykonane co najmniej 4 tygodnie po zakończeniu leczenia eradykacyjnego i po odpowiednio długiej przerwie w stosowaniu leków mogących zafałszować wynik.
Niektóre dolegliwości mogą świadczyć o krwawieniu z przewodu pokarmowego, perforacji wrzodu lub innym poważnym powikłaniu. Pilnej pomocy medycznej wymagają między innymi:
smoliste lub krwiste stolce,
wymioty z domieszką krwi albo przypominające fusy z kawy,
nagły, silny i nieustępujący ból brzucha,
omdlenie lub silne zawroty głowy,
szybko narastające osłabienie,
nasilające się lub uporczywe wymioty.
Konsultacji nie należy również odkładać w przypadku niezamierzonej utraty masy ciała, narastających trudności w połykaniu, nawracających wymiotów, stwierdzonej niedokrwistości lub utrzymującego się braku apetytu.
Nie istnieje dieta, która samodzielnie usunie Helicobacter pylori. Zmiana sposobu żywienia nie zastępuje antybiotykoterapii ani leczenia.
Odpowiednio dobrana dieta może jednak wspomóc leczenie, łagodzić dolegliwości, ułatwiać regularne odżywianie podczas eradykacji oraz pomagać w stopniowym rozszerzaniu sposobu żywienia po zakończeniu terapii.
Nie ma jednej listy produktów, które każda osoba z zakażeniem powinna bezwzględnie wyeliminować. Produkt dobrze tolerowany przez jedną osobę u innej może nasilać ból, pieczenie, nudności lub uczucie pełności. Reakcja organizmu może również zmieniać się w zależności od etapu leczenia i aktualnego stanu błony śluzowej żołądka.
Zamiast wprowadzać przypadkową, bardzo restrykcyjną dietę, warto dopasować sposób żywienia do występujących objawów, wyników badań, apetytu oraz aktualnej tolerancji posiłków. W okresie nasilonych dolegliwości lepiej tolerowane mogą być mniejsze, regularnie spożywane posiłki, jednak zakres potrzebnych modyfikacji powinien być ustalany indywidualnie ze specjalistą.
Dieta nie powinna prowadzić do niepotrzebnego ograniczenia wartości energetycznej, białka ani innych składników odżywczych. Ma to szczególne znaczenie wtedy, gdy nudności, ból lub szybkie uczucie sytości utrudniają jedzenie i prowadzą do zmniejszenia apetytu albo niezamierzonej utraty masy ciała.
W Poradni Zdrowia wspomagamy leczenie osób z rozpoznanym zakażeniem Helicobacter pylori, dolegliwościami pojawiającymi się podczas eradykacji oraz objawami utrzymującymi się lub nawracającymi po zakończeniu terapii.
Podczas konsultacji:
wyjaśniamy, na czym polega standardowe leczenie eradykacyjne, omawiamy najlepsze procedury eradykacyjne oraz jak i dlaczego po jego zakończeniu należy sprawdzić skuteczność terapii,
analizujemy występujące objawy i dotychczasowy przebieg leczenia,
omawiamy wyniki badań oraz dokumentację medyczną,
przyglądamy się stosowanym lekom i suplementom,
pomagamy dopasować sposób żywienia do aktualnej tolerancji produktów i występujących dolegliwości,
wspieramy uzupełnianie niedoborów stwierdzonych na podstawie wyników badań,
pomagamy uporządkować dietę podczas eradykacji i po jej zakończeniu,
wskazujemy kwestie wymagające dalszej diagnostyki.
Jeśli zastanawiasz się, czy występujące objawy mogą mieć związek z zakażeniem Helicobacter pylori, masz już potwierdzone zakażenie, jesteś w trakcie eradykacji albo mimo zakończonego leczenia dolegliwości nadal powracają, podczas konsultacji pomożemy uporządkować dotychczasowe postępowanie i ustalić kolejne działania.